Што носи „Везилка“: Од македонски јазични модели до целосен екосистем за вештачка интелигенција

[drownz]

Прочитај ја статијата на IT.mk

Големи очекувања има од овој проект

 

[Enquito]

Уште една институција за партиски вработувања на Вмрото од чистачка до директор.

 

[Pane24]

Ме интересира баш за која намена ќе биде Везилка?

 

[xenon]

Лична карта и финансиска структура​

• Целосен наслов на грантот: VEZILKA — The North Macedonia AI Antenna Factory (Број на проект: 101263128).
• Повикувачка линија: HORIZON-JU-EUROHPC-2025-AIFA-01 (Research and Innovation Action - RIA).
• Вкупен буџет: Околу 6,2 милиони евра.
  • ~3,1 милиони евра се грант директно од Европската Унија (EuroHPC JU / Horizon Europe).
  • ~3,1 милиони евра се национално кофинансирање (Влада/Министерство за дигитална трансформација) и сопствено учество на УКИМ/ФИНКИ.
• Времетраење: 36 месеци (3 години), со официјален почеток во април 2026 година.
• Организациска поставеност: Главен координатор е ФИНКИ (УКИМ), предводен од проф. д-р Димитар Трајанов (координатор), проф. д-р Боро Јакимовски (технички раководител) и проф. д-р Анастас Мишев (регионални партнерства).

Што е „Везилка“ во техничка и европска смисла?​

Во рамките на политиката на ЕУ за вештачка интелигенција, Европа гради т.н. AI Factories (Фабрики за ВИ) во земјите со голема суперкомпјутерска инфраструктура, при што помалите земји се поврзуваат преку AI Antennas (ВИ Антени).

• Не е независен суперкомпјутер: Македонија преку овој проект не купува сопствен суперкомпјутер од гигаватни размери, туку „Везилка“ служи како национален пристапен јазол/антена.
• Партнерство со Грција (Pharos AI Factory): „Везилка“ е стратешки поврзана со грчката фабрика за ВИ Pharos. Преку оваа врска, македонските истражувачи и стартапи добиваат законски резервиран пристап до европскиот суперкомпјутер „Daedalus“ (Дедал) сместен во Грција, како и до други ресурси во EuroHPC мрежата.
• Локална поддршка и експертиза: Наместо само да плаќа за клауд ресурси, ФИНКИ го обезбедува знаењето (над 60 доктори на науки и PhD студенти во ВИ) за да им помогне на локалните компании, државни органи и истражувачи да ги оптимизираат своите алгоритми за тие суперкомпјутери.

Оперативна поделба на работните пакети (Work Packages)​

Работата на проектот е поделена во 6 конкретни сектори кои ги покриваат реалните испораки (deliverables) на грантот:

1. WP1 (Координација): Управување со буџетот, администрацијата и ЕУ извештаите (проф. Димитар Трајанов).
2. WP2 (Инфраструктура и интер-операбилност): Поврзување на локалниот GPGPU кластер на ФИНКИ со EuroHPC мрежата и системската интеграција (проф. Ѓорѓи Маџаров).
3. WP3 (Корисничка поддршка): Helpdesk и консалтинг за стартапи, МСП и научници кои сакаат да користат ВИ (проф. Александра Дединец).
4. WP4 (Обуки и вештини): Академии, курсеви за преквалификација и програми за дигитална писменост (проф. Игор Мишковски).
5. WP5 (Специјализирани ВИ услуги): Развој на применливи AI модели за специфични сектори: македонски јазични модели (LLM), здравство, енергетика, земјоделство и јавна администрација (проф. Ристе Стојанов).
6. WP6 (Комуникација и ширење резултати): Промоција и промотивни настани (проф. Бојана Котеска).

Суштински придобивки за заедницата​

Ако се тргне настрана политичката реторика, главните реални вредности од проектот се:

• Македонски Large Language Model (LLM) и Large Dataset: Еден од клучните технички цели е собирање стандардизирани, чисти податоци за македонскиот јазик за тренирање отворени јазични модели (Open-source LLMs). Ова ги спречува комерцијалните глобални модели да го деградираат или погрешно да го преведуваат македонскиот јазик.
• Пристап до скап хардвер за стартапи: Тренирањето на AI модели бара милиони евра во GPU процесори (напр. Nvidia H100/B200). Мали македонски компании тоа не можат да си го дозволат. Преку „Везилка“, тие добиваат бесплатен или субвенциониран пристап до европската инфраструктура.
• Градење кадар (Upskilling): Спречување на одливот на мозоци преку вклучување млади инженерски кадри во европски научно-истражувачки проекти со соодветно финансирање.

Прагматични предизвици и ризици​

Иако проектот е сериозно конципиран, постојат неколку клучни предизвици во неговата тригодишна имплементација:

1. Отворање на податоците од јавниот сектор (Open Data Problem): За да функционираат ВИ моделите во јавната администрација, земјоделството или здравството, државните институции мора да ги дигитализираат и отворат своите бази. Македонскиот јавен сектор историски бавно го прави ова поради бирократија и застарени софтверски системи.
2. Ограничен капацитет на приватниот сектор: Голем дел од македонските мали и средни претпријатија (МСП) сè уште ги немаат совладано ни основните фази на дигитализација, па скокот кон користење на напредни AI суперкомпјутери ќе бара сериозна едукација.
3. Ограниченост на времетраењето (3 години): По изминувањето на 36-те месеци од ЕУ грантот, прашањето е како „Везилка“ ќе се самоодржува финансиски — дали преку комерцијални услуги за индустријата или преку континуирано буџетско финансирање.Кога ќе го отстраниме слојот од владини соопштенија, сликања за медиуми и промотивни видеа, проектот „Везилка“ (ориентиран кон дигитализација, зачувување и дигитална достапност на културното и архиварското наследство) отвора низа занимливи, но и критични прашања.

Идејата за системска дигитализација е несомнено неопходна за Македонија — националното брзо пропаѓа во физичка форма поради лоши услови за складирање. Меѓутоа, аналитичарите, ИТ-стручњаците и заедницата на истражувачи укажуваат на неколку клучни точки каде проектот се соочува со предизвици.

Пропаганда наспроти функционалност за крајниот корисник​

Официјалниот наратив го претставува проектот како „голема дигитална револуција“. Но, од практичен аспект на истражувач или граѓанин:

• Квалитет на пребарување (OCR и метаподатоци): Најголемата софтверска замка кај ваквите проекти е ако содржината се сведе само на скен (PDF/слика) без квалитетен текстуален OCR (препознавање текст) на кирилица и стари фонтови. Без квалитетни метаподатоци, базата станува дигитален депо-склад, а не пребарувачки ресурс.
• Пристапност: Честопати платформите се лансираат со одлична почетна страница, но со нестабилни бази, спор одзив на серверите и ограничувања при симнување или преглед на материјалите во висока резолуција.

Јавни набавки, софтверски лиценци и одржливост​

Еден од најголемите ризици кај државните ИТ-проекти во Македонија е т.н. Vendor Lock-in (зависност од еден добавувач) и одржувањето:

• Софтвер со отворен код (Open Source) vs. Приватни лиценци: Прашањето е дали системот е изграден на меѓународни отворени стандарди за архивирање (како Dublin Core или стандардите на Europeana) или е кориснички развиен од приватна фирма која подоцна ќе наплаќа огромни суми за секоја мала промена или одржување.
• Што кога ќе заврши буџетот? Многу домашни проекти функционираат добро додека трае финансирањето (грантот или буџетската ставка). Штом ќе заврши промотивната фаза, институциите често немаат сопствен буџет за плаќање cloud-сервери, бекап системи и лиценци.

Човечки капацитети во институциите​

Технологијата е полесниот дел од равенката; луѓето се потешкиот:

• Кадар во библиотеки и архиви: Состојбата со кадар во националните институции е десеткувана. Голем дел од вработените немаат соодветни дигитални вештини за индексирање и каталогизација според современи ИТ-стандарди.
• Ниски плати во јавниот сектор: Недостатокот на ИТ-инженери и систем-администратори во државната администрација значи дека системот мора постојано да се потпира на надворешни компании дури и за основни технички дефекти.

Инфраструктура и заштита на податоци (Data Security)​

Каде се физички складирани дигитализираните податоци?

• Cloud vs. On-Premises: Дали податоците се чуваат во национален податочен центар (Data Center) со соодветни протоколи за безбедност од сајбер-напади и заштита од пожар/поплава, или се користи закупен странски cloud сервис?
• Редундантност (Backup): Дали постои секундарна географска локација со бекап копија? Дигитализацијата не значи ништо ако еден сајбер-напад или дефект на диск може да избрише години работа.

Резиме​

Проектот „Везилка“ ја има вистинската дијагноза — Македонија мора итно да го дигитализира своето наследство. Но, разликата меѓу успешен проект и Успешен PR се сведува на тоа дали по 5 години платформата ќе биде жива, пребарувачка и брза, или ќе стане уште еден изумрен државен веб-сајт со грешка 504 Gateway Timeout.

 

[Ragnar]

Со ова се приклучуваме како земја кон глобалната AI трка.

 

[xenon]

АИ трка? Мда. Везилка е интересна работа ако се изземе ПР наративот што го предимензионира и спинува цел момент за да ја избегне суштината која не е толку розева ниту заслужна фанфари. Од досега што е објавено, ова не е проект за македонски суперкомпјутер, не е наш AI дата центар и не е градење сопствена процесирачка инфраструктура (факт кој не е скриен, но е фино завиен, апропо спин). Искористен е небулозен термин "AI Factory Antenna" за нешто што е само акцес до Грчки супер-компјутер - именуван како европска AI инфраструктура и ресурси за развој и тренирање модели дрн дрн. Не дека ова е лошо, реално за држава со наша големина да купи/одржува сериозен кластер е огромна инвестиција. Проблемот е што во јавност се користат термини како "национална AI инфраструктура", "AI центар" и "екосистем" бла-бла па некој може да биде под импресија дека градиме нешто како што градат некои други. Не, не градиме.

Комплетната процесирачка моќ за тренирање модели ќе доаѓа преку европски ресурси конкретно преку партнерство со грчката "Pharos" т.е. суперкомпјутерот Daedalus. Ние ќе провајдираме податоци во форма на дигитализирани архиви (ќе скенираме). Со ваков аранжман реално е да се запрашаме колку реално ќе имаме пристап до тие ЕУ (грчки) ресурси? Колку/колкаво процесирачко време и под кои услови? И др. Сме гледале како завршуваат вакви ствари. На хартија стратегии, центри, агенции, комисии дрн-дрн во пракса 2-3јца хонорарци што ќе плетат во случајов скенираат а другите ќе се ладат по состаноци. Везилка ќе успее само ако голем број текстови и архиви стварно бидат дигитализирани, исчистени и искористени за тренинг на наш ЛЛМ (за деците да пишуваат поквалитетни писмени со Џипити)

Е сега, ние не правиме АИ инфраструкутра ама комшиите прават т.е. веќе имаат. Грчкиот го пишав горе (што ќе го пристапуваме), Бугарите уште 2021ва пуштија сопствен суперкомпјутер - Discoverer во Софија преку EuroHPC. Системот е физички кај нив, со околу 4,5 PFLOPS процесирачка моќ базиран на Atos BullSequana XH2000. Значи имаат нешто што реално стои кај нив и врз кое имаат директна контрола. Србија исто во 2021ва отвори национален суперкомпјутер во Крагуевац, базиран на NVIDIA DGX системи. Планираат и понатамошно проширување со NVIDIA H100 / Blackwell B200 GPU-а за AI. Разликата е прилично очигледна, они градат сопствена хардверска база, ние не, одиме на варијанта да користиме туѓа инфраструктура преку партнерства а се фалиме како да сме го откриле огнот.

 

[Ragnar]

Јас кога гледав за оваа работа конкретно ме интересираше јазичниот аспект односно проблемите со преводи на социјални мрежи како X каде погрешно се идентификува македонскиот јазик како бугарски, српски итн. Испадна дека тоа не е локален проблем, туку постои на глобално ниво со јазици кои се блиски.
Пребарувачите, социјалните мрежи итн. немаат намера да вложуваат посебни средства за полесно да се идентификува нашиот јазик, па ако не друго со Везилка ќе се реши тој проблем.
Исто уште тогаш приметив дека поимот АИ фабрика се користи од страна на Грците за нивниот Pharos проект. Е сега што ќе се изроди од ова ќе видиме, во секој случај звучи интересно и нешто што е потребно. Фаќаме некаков приклучок во АИ трката како што кажав, еве за сега со овој проект, а во зависност од резултатите може ќе вложиме и повеќе во иднина, којзнае. Интересен е и националниот дата центар, ама според првиве реакции може да настане проблем од повампирените 5G теоретичари на заговор...